Op- en neergang van de democratie een onontkoombare slingerbeweging?

Meander is een columnist die periodiek de website verluchtigt met een eigen kijk op de publiciteit. De columnist is verantwoordelijk voor de inhoud en de persoonlijke mening die hij of zij verkondigt.

🔊 Lees voor
Dit wordt een column voor hen die vreugde beleven aan een historisch en beschouwend verhaal. Niet in de stemming voor zoiets, sla het dan over en kijk op de commerciële tv zenders naar iets van John de Mol.

Het ondemocratische en gevaarlijke gehalte van populistische partijen wordt bijna dagelijks in de ‘serieuze’ media breed uitgemeten. Paradoxaal is dat hoe scherper de kritiek en de waarschuwingen des te meer de stemmers er zich aandienen voor deze partijen.
In die kritieken richt men zich voornamelijk op het bestaan van die partijen in winnen en verliezen termen en veel minder op de drijfveren van de vele gewone mensen onder ons die deze partijen hun steun geven.

Gewezen wordt voornamelijk als drijfveer wel -door zij die zeggen het te weten- op de nieuwe onderklasse. Mensen die wonen in achterstandswijken, schulden hebben en onverschillig zijn over democratische waarden en normen in hun strijd om het hoofd boven water te houden. Daar zouden volgens vele commentaren de stemmers vandaan komen op partijen zoals PVV, FvD, AfD, Reform of Rassemblement National. Onzin, daar zitten juist veel niet-stemmers.

Ik verwijs dan ook liever naar die welvarende Republikeinen in de Verenigde Staten dan? Die Trump als hun held zien, iemand die transparant als autocraat in wording opereert. Een mens met op democratisch wijze verworven macht die daarmee allerlei pogingen onderneemt om democratische instituties te omzeilen en iedereen die hij als een bedreiging beschouwt vervolgd of gemakshalve ontslaat.

Onzin dus te wijzen naar een onderklasse als boosdoener.

Middenklasse en superklasse

Het zijn juist mensen uit de middenklasse en de superklasse waar die stemmers vandaan komen. Mensen die in een redelijke tot riante leefsituatie verkeren.
Welke vervreemding van de huidige samenleving is er bij hen gaande en wat zien we dus over het hoofd?
Is het soms een natuurlijk historisch gebeuren? Is ons democratisch systeem zich ‘als vanzelf’ aan het ontwikkelen, evalueren, verdiepen  of is het systeem door periodieke gemakzucht of angstpsychose aan het voorbij gaan?

Waarneembaar is dat vele mensen in de middenklasse en superklasse zich in hun riante leefstijl bedreigt voelen, aangewakkerd door elkaar napratend media die populistische praatjes een podium geven. Populisten die zo met het benoemen van zondebokken en luchtfietserij hun vertrouwen weten te winnen?

Slingerbeweging

Niets nieuws overigens, de sterkte van de democratie is tevens haar zwakte. Door de eeuwen heen ten tijde van Alkibiades (450-404 v. Chr.)  tot Adolf   Hitler (1889-1945 n. Chr.) laat de opkomst en de ondergang van democratie als bestuursvorm zien. Het zijn de mensen zelf die -veelal gemanipuleerd- er zelf een einde aan maken om na een nare ervaring opnieuw te starten, dat weer wel.
Een slingerbeweging die de verkeerde kant op slingert nu domheid het lijkt te winnen van verstand.

Een zeer bekend uitspraak van Churchill in dit verband is: Niemand beweert dat democratie perfect is. Democratie is de slechtste staatsvorm, op al die andere vormen na die van tijd tot tijd zijn geprobeerd.
Ook zei Churchill : Het beste argument tegen democratie is een vijf minuten durende gesprek met de gemiddelde kiezer.
Meer recent was het Wim Kan die zei: Democratie is de wil van het volk. Elke morgen lees ik weer stomverbaasd in de krant wat ik nu weer wil.
Kortom de verbazing over het fenomeen democratie en de (on) feilbaarheid van het systeem is niet nieuw

Hordemens en maagmens

In mijn boekenkast staan twee exemplaren van Opstand der Horden van de Spanjaard Ortega y Gasset (foto).
Een oud en een hedendaags exemplaar. In het oude exemplaar heeft Ortega het over de hordemens, in de latere vertaling werd daar massamens van gemaakt. Hordemens vind ik  authentieker en treffender maar dat is een mening.
Ortega had het in de jaren twintig van de vorige eeuw over de horde. De horde die behoeften direct bevredigd willen zien, niet wil nadenken maar vermaakt wil worden, rechten opeist zonder daar een besef van plichten en verantwoordelijkheden tegenover te zetten.

Naast de boeken van Ortega staat een boek met geschriften uit de vorige eeuw van de Nederlander Jacques de Kadt. 
De Kadt had het er over dat de doorsnee mens van zichzelf geneigd is tot zekerheid en welvaart. De Kadt noemt dit de maagmens, die alleen maar uit is op autorijden en brullen.

De horde- of maagmens vind je volgens Ortega en De Kadt onder alle standen, bij arm en rijk, ongeletterd en geletterd. Ik hoorde eens iemand in dat verband kort en bondig zeggen: De horde eet de keuken leeg en hangt vervolgens de kok op omdat  er niets meer te eten is.

Evolutie

Aan de basis van de horde- c.q. maagmens zien we ook een samenleving die bezig is zich te bevrijden van de heerschappij van Religie, Monarchie en een verzuilde samenleving. Zoekend naar een nieuwe leidraad komen verstilde instincten daarbij los.
Dat leidde eerder naar een groeiend mate van onvrede, zo de geesten van velen rijp maakte voor: populisme, dictatuur, fascisme, communisme, bolsjewisme. De Spaanse burgeroorlog (Ortega) en de Tweede Wereldoorlog (De Kadt) waren uiteindelijk het resultaat.

Mensenwerk

Ook nu eisen velen hun persoonlijke rechten op, geven praatjesmakers over van alles en nog wat -wel dan niet met kennis van zaken- hun mening, zien we politieke partijen die emoties feitenvrij populistisch bespelen en vooral met behulp van sociale media maar wat rondbazuinen.

Democratie is bestuur voor en door het volk, een bestuursvorm die een waarden en normen stelsel kent waarin alle mensen gelijkwaardig zijn, rede, redelijkheid en weldenkendheid heersen, een samenleving is waarin vrijheid voor het individu wordt gerespecteerd en teven wordt gegarandeerd.  De uitvoering is en blijft evenwel mensenwerk.

De groeiende komst van de horde- of maagmens die gretig door bepaalde op totalitaire macht beluste maatschappelijke bewegingen wordt geëxploiteerd is momenteel de grootste bedreiging van onze nog vitale democratisch samenleving die we moeten koesteren. Ik vrees evenwel de onontkoombaarheid van de slingerbeweging.

Boeken en schrijfsels van Ortega y Gasset en Jacques de Kadt zijn vooral te vinden in goede boekwinkels en antiquariaten zoals www.boekwinkeltjes.nl